İzmir’in Menderes ilçesindeki Klaros Antik Kenti, yaklaşık 3 bin 300 yıllık geçmişiyle antik dünyanın önemli kehanet merkezleri arasında yer alıyor. Apollon’a danışmak için Avrupa’dan Afrika’ya uzanan geniş bir coğrafyadan ziyaretçilerin geldiği kutsal alanda, arkeolojik kazılar geçmişin izlerini ortaya çıkarmayı sürdürüyor.

İzmir’in binlerce yıllık tarihine ışık tutan Klaros Antik Kenti, hem mitolojik hikâyeleri hem de arkeolojik buluntularıyla dikkat çekiyor. Antik çağda Didim ve Delphi ile birlikte üç büyük Apollon kehanet merkezinden biri olarak kabul edilen Klaros’ta, İzmir Büyükşehir Belediyesi’nin desteğiyle yürütülen kazılarda kutsal alanın geçmişine ilişkin yeni bulgular elde ediliyor.

Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Onur Zunal başkanlığındaki ekip, 2026 yılı kazı sezonunda antik yerleşimin farklı bölümlerinde çalışmalarını sürdürüyor.

ANTİK DÜNYANIN ÜÇ BÜYÜK KEHANET MERKEZİNDEN BİRİ

Menderes’teki Klaros Antik Kenti’nin tarihi MÖ 13’üncü yüzyıla kadar uzanıyor. Apollon’a adanan kutsal alan, yüzyıllar boyunca önemli kararlar öncesinde tanrıdan kehanet almak isteyen hükümdarların, komutanların ve kent yöneticilerinin başvurduğu merkezlerden biri oldu.

Klaros, Didim’deki Apollon Tapınağı ve Yunanistan’daki Delphi Apollon Tapınağı ile birlikte antik dünyanın üç önemli kehanet merkezi arasında gösteriliyor.

Kutsal alanın ünü Batı Anadolu ile sınırlı kalmadı. İtalya, İspanya, Hırvatistan ve Romanya gibi Avrupa ülkelerinden, hatta Kuzey Afrika’daki Moritanya’dan gelen ziyaretçiler de Apollon’un kehanetlerine başvurmak için Klaros’u tercih etti.

İZMİR’İN BUGÜNKÜ KONUMUNA İLİŞKİN KEHANET KLAROS’TA VERİLDİ

Klaros’un tarihindeki en dikkat çekici anlatılardan biri, İzmir’in bugünkü yerleşimine ilişkin kehanetle bağlantılı.

Antik kaynaklara dayanan anlatıya göre Büyük İskender, Kadifekale ve Pagos çevresinde gördüğü rüyanın ardından komutanı Lysimakhos’u Klaros’a gönderdi. Lysimakhos, kehanet ritüelini gerçekleştirdikten sonra İskender’in rüyasını Apollon kahinine aktardı.

Kahinin verdiği yanıtın, yeni kentte yaşayacak insanların eski yerleşimde yaşayanlara kıyasla üç ya da dört kat daha mutlu olacağı yönünde olduğu aktarılıyor. Bu kehanet, İzmir’in bugünkü konumuna taşınmasıyla ilişkilendirilen önemli anlatılardan biri olarak öne çıkıyor.

KLAROS’TA 2026 YILI KAZILARI SÜRÜYOR

Klaros Antik Kenti’nde 2026 yılı kazı çalışmaları temmuz ayının ortasında başladı. Arkeologların yanı sıra mimar, restoratör, konservatör, epigraf ve nümismatların da yer aldığı ekip, kutsal alanın farklı noktalarında araştırmalar yürütüyor.

Kazıların önemli bölümlerinden biri, kutsal alanın giriş yapısı olan propylonun doğusunda bulunuyor. Bu bölgede, MS 1’inci ve 2’nci yüzyıllarda kutsal alanı ziyaret edenlerin konakladığı düşünülen yapılar yer alıyor. Antik dönemde konaklama amacıyla kullanılan bu yapılar, katagogeion olarak adlandırılıyor.

Bir diğer çalışma alanı ise kutsal alanın ana kenti Notion yönünde, güneyde bulunan yaklaşık 2 bin 500 metrekarelik büyük yapı kompleksi.

2016 yılından bu yana araştırılan yapının, Roma İmparatorluk Dönemi’nde, MS 1’inci ve 3’üncü yüzyıllar arasında kullanıldığı belirtiliyor. Kuzey bölümünde yedi mekân tespit edilen yapının güneyinde de benzer mekânların bulunabileceği değerlendiriliyor. Ortasında açık avlu bulunan kompleksin kesin işlevi ise henüz belirlenebilmiş değil.

Günlük kullanım kapları ve sikkeler, yapının tarihlendirilmesine katkı sağlıyor. Kazılarda elde edilen bulgular, yapının ilk kullanım evresinde deprem nedeniyle yıkıma uğramış ve daha sonra enkaz üzerine yeniden inşa edilmiş olabileceğine işaret ediyor.

450 YILDA TAMAMLANAMAYAN APOLLON TAPINAĞI

Klaros’un merkezinde bulunan Apollon Tapınağı, antik mimarinin dikkat çekici örnekleri arasında yer alıyor. MÖ 300’lü yıllarda yapımına başlandığı belirtilen tapınak, Roma İmparatorları Augustus, Tiberius ve Hadrianus dönemlerinde verilen desteklere rağmen tamamlanamadı.

Yaklaşık 450 yıllık bir inşa sürecine sahip olan yapı, 44 metre uzunluğunda ve 22 metre genişliğinde. Tapınağın uzun kenarlarında 11, kısa kenarlarında ise 6 sütun bulunuyor.

Her biri 11 mermer tamburdan oluşan sütunların tamburları yaklaşık 6 ton ağırlığa sahip. Başlıklarıyla birlikte bir sütunun ağırlığının 75-80 tona ulaşabildiği belirtiliyor. Üst yapısıyla birlikte yaklaşık 13-14 metre yüksekliğe ulaşan tapınak, Klaros’un antik çağdaki önemini gözler önüne seriyor.

MARMARA VE PAROS ADALARI’NDAN MERMER TAŞINDI

Klaros’un dönemin diğer merkezleriyle kurduğu ilişkiler, tapınakta kullanılan mermerler ve deniz ticaretine ilişkin bulgularla da ortaya çıkıyor.

Kutsal alanda, Marmara Adası’ndaki antik Prokonnesos taş ocaklarından ve Yunanistan’daki Paros Adası’ndan getirilen mermerlerin kullanıldığı biliniyor.

Kızılburun açıklarında, Teos yakınlarında batmış bir gemide bulunan mermer mimari parçalar da bu bağlantıyı destekliyor. Araştırmalarda geminin Klaros’a götürülmek üzere Dor düzeninde bir sütun başlığı ve sütuna ait parçalar taşıdığı belirlendi.

Bu bulgular, Klaros gibi büyük kutsal alanların inşasında deniz taşımacılığının ve önemli maddi kaynakların kullanıldığını gösteriyor.

KAPLUMBAĞALAR VE DEFNELER APOLLON’UN İZLERİNİ YAŞATIYOR

Klaros’un geçmişi yalnızca tapınaklar, heykeller ve mimari kalıntılarla sınırlı değil. Antik dönemde Apollon kültüyle ilişkilendirilen bazı unsurlar, bugün de kutsal alanın doğal yaşamında görülebiliyor.

Bunlardan biri kaplumbağalar. Mitolojide Apollon’un lirasıyla ilişkilendirilen kaplumbağa kabuğu, antik dönemde telli çalgının ses kutusunun yapımında kullanılıyordu. Lira çalan Apollon figürleri ve lira tasvirleri de tanrıya sunulan adak eşyaları arasında bulunuyordu.

Kutsal alanın çevresindeki defne ağaçları da Apollon kültünün önemli simgelerinden biri olarak öne çıkıyor. Yunan mitolojisinde Daphne’nin defne ağacına dönüşmesiyle ilişkilendirilen bitki, tanrının kutsal bitkisi kabul ediliyordu. Defne yapraklarının ve taçlarının bazı dinsel törenlerde kullanıldığı da biliniyor.

Bugün Klaros’ta görülen kaplumbağalar ve sunakların çevresinde yetişen defneler, antik dönem inançlarıyla günümüz arasında dikkat çekici bir bağ kuruyor.

KEHANET MERKEZİNDEN ÜRETİM ALANINA DÖNÜŞTÜ

Roma İmparatorluğu’nda Hristiyanlığın yayılmasıyla birlikte pagan kutsal alanlarının bir bölümü eski işlevini kaybetti. Klaros da zaman içinde farklı amaçlarla kullanılan bir yerleşim alanına dönüştü.

Araştırmalar, MS 5’inci ve 7’nci yüzyıllar arasında kutsal alanın eski işlevini büyük ölçüde yitirdiğini ve bölgede yeni faaliyetlerin başladığını gösteriyor.

Kazılarda belirlenen demirci atölyesi, alanın üretim amacıyla da kullanıldığını ortaya koyan önemli bulgular arasında yer alıyor. Ayrıca bulunan yarı mamul ve cüruflaşmış tuğlalar, yakın çevrede bir tuğla atölyesinin faaliyet göstermiş olabileceğini düşündürüyor.

Böylece bir dönem kehanet almak için ziyaret edilen Klaros, yüzyıllar içinde farklı ekonomik ve toplumsal işlevler üstlendi.

HOMEROS HEYKELİNİN BAŞI VE GÖVDESİ YILLAR SONRA BİRLEŞTİ

Klaros kazılarının dikkat çeken buluntularından biri de Homeros heykeli oldu. İlyada ve Odysseia destanlarının şairi Homeros’a ait heykelin gövdesi, 1952 yılında gerçekleştirilen kazılarda iki parça halinde bulundu ve İzmir’deki müzeye götürüldü.

Heykelin başı ise 1992 yılı kazılarında ortaya çıkarıldı. O dönemde Selçuk Müzesi’ne gönderilen başın, yıllar sonra İzmir’deki müzede bulunan gövdeyle aynı heykele ait olduğu anlaşıldı. İki parça 2000’li yılların başında yeniden bir araya getirildi.

MÖ 200-180 yıllarına tarihlenen heykelin, Apollon, Artemis ve Leto’dan oluşan üçlü kült heykel grubuyla aynı dönemde ve muhtemelen aynı atölyede üretildiği değerlendiriliyor. Homeros’un kutsal alanda tanrılarla birlikte temsil edilmesi, antik çağda ona atfedilen değeri göstermesi bakımından önem taşıyor.

KLAROS KAZILARINA İZMİR BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ DESTEĞİ

Klaros Antik Kenti’ndeki kazılar, Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’nün izinleri doğrultusunda yürütülüyor.

İzmir Büyükşehir Belediyesi, 2016 yılından bu yana alandaki arkeolojik kazı, restorasyon ve belgeleme çalışmalarına destek veriyor. SAYA Holding ise 2025 yılından itibaren kazıların ana sponsoru olarak çalışmalara katkı sağlıyor.

Yaklaşık 3 bin 300 yıllık geçmişiyle Klaros, İzmir’in kültürel mirasının önemli parçalarından biri olmayı sürdürüyor. Her yeni kazı sezonunda ortaya çıkarılan yapılar ve buluntular, antik dünyanın inanç sistemlerine, mimarisine ve günlük yaşamına ilişkin yeni bilgiler sunuyor.